Тұтынушылардың тарыға көзқарасы және тары өнімдерін қабылдау факторлары

Қазіргі азық-түлік жүйелерінде тұрақты және салауатты тамақтануды қамтамасыз ету қажеттілігі тары сияқты тағамдық құндылығы жоғары және климаттық өзгерістерге төзімді дақылдарға деген қызығушылықты арттыруда. Тағамдық және функционалдық әлеуетіне қарамастан, тары қазіргі рационда әлі де жеткілікті деңгейде қолданылмайды. Зерттеудің мақсаты тұтынушылардың тары туралы хабардарлығын, оған деген көзқарасын, оны рационға енгізуге дайындығын және тары негізіндегі өнімдерді таңдауға байланысты факторларды бағалау болды. Қазақстанда 270 респонденттің қатысуымен қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі көптілді сауалнама негізінде сандық көлденең онлайнзерттеу жүргізілді. Деректер сипаттамалық статистика әдістерімен талданды. Нәтижелер респонденттердің 67,0%-ы тағам өнімдерінің құрамына үнемі назар аударатынын, ал 80%-дан астамы дәнді дақылдардан жасалған өнімдерді тұрақты тұтынатынын көрсетті. Сонымен қатар тарыға деген жалпы көзқарас оң болғанымен, оның күнделікті рационда тұтынылу деңгейі салыстырмалы түрде төмен болып қалуда: респонденттердің 70%-дан астамы тарыны 8–10 балл аралығында бағалаған. Қатысушылардың 61,1%-ы жеміс, дәнді дақыл немесе жидек қоспалары бар сусындарды таңдаған. Зерттеу нәтижелері тұтынушылардың тарыға деген оң көзқарасы мен оны күнделікті рационда нақты тұтыну деңгейі арасында алшақтық бар екенін көрсетті. Бұл тағамдық құндылық туралы хабардарлықтың өзі тұрақты тұтынуды қалыптастыру үшін жеткіліксіз болуы мүмкін екенін көрсетеді. Өнімнің сенсорлық тартымдылығы, онымен таныстық, дегустациялық тәжірибе, өнім туралы түсінікті ақпарат және қолжетімділік тары мен тары негізіндегі өнімдерді рационға енгізуге дайындыққа ықпал етуі мүмкін. Алынған нәтижелер салауатты тамақтану қағидаттарына сәйкес тары негізіндегі өнімдерді әзірлеу және ілгерілету үшін практикалық маңызға ие.

1. Singh R., Khanna V. Climate change and food systems: implications on food security // Climate Change and Resilient Food Systems: Issues, Challenges, and Way Forward. – Singapore: Springer, 2021. – P. 73–111. – DOI: 10.1007/978-981-33-4538-6_3.

2. Shah P., Mehta N., Shah S. Exploring the factors that drive millet consumption: Insights from regular and occasional consumers // Journal of Retailing and Consumer Services. – 2024. – Vol. 76. – Art. 103598. – DOI: 10.1016/j.jretconser.2023.103598.

3. Khan T., Azad A.A., Islam R.U. Millets: A comprehensive review of nutritional, antinutritional, health, and processing aspects // Journal of Food Composition and Analysis. – 2025. – Vol. 141. – Art. 107364. – DOI: 10.1016/j.jfca.2025.107364.

4. Jacob J., Krishnan V., Antony C., Bhavyasri M., Aruna C., Mishra K., Nepolean T., Satyavathi C.T., Visarada K.B.R.S. The nutrition and therapeutic potential of millets: an updated narrative review // Frontiers in Nutrition. – 2024. – Vol. 11. – Art. 1346869. – DOI: 10.3389/fnut.2024.1346869.

5. Saleh A.S.M., Zhang Q., Chen J., Shen Q. Millet grains: nutritional quality, processing, and potential health benefits // Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety. – 2013. – Vol. 12. – No. 3. – P. 281–295. – DOI: 10.1111/1541-4337.12012.

6. Anitha S., Kane-Potaka J., Tsusaka T.W., Botha R., Rajendran A., Givens D.I., Subramaniam S., Prasad V.V. Assessing the glycaemic index of millet-based foods: implications for human health // Nutrients. – 2021. – Vol. 13. – No. 6. – Art. 1833. – DOI: 10.3390/nu13061833.

7. Sharma N., Mishra S., Chaturvedi A. Consumer perception and acceptability of millet-based food products // Journal of Ethnic Foods. – 2022. – Vol. 9. – Art. 00123-9. – DOI: 10.1186/s42779-022-00123-9.

8. Kenenbay Sh.Y., Badmaeva I.I., Sovetkalieva Zh.R. Development of new food products from millet // The Journal of Almaty Technological University. – 2022. – No. 4. – P. 158–164. – DOI: 10.48184/2304-568X-2022-4-158-164.

9. Meijer G.W., Detzel P., Grunert K.G., Robert M.-C., Stancu V. Towards effective labelling of foods: An international perspective on safety and nutrition // Trends in Food Science & Technology. – 2021. – Vol. 118. – P. 1037–1048. – DOI: 10.1016/j.tifs.2021.09.003.

10. Priya K.M., Alur S. Analyzing consumer behaviour towards food and nutrition labeling: A comprehensive review // Heliyon. – 2023. – Vol. 9. – No. 9. – Art. e19401. – DOI: 10.1016/j.heliyon.2023.e19401.

11. Ahmad S., Khalid R., Imran M. Consumer awareness and perception toward millets as sustainable grains // Sustainable Food Systems. – 2022. – Vol. 6. – P. 55–64. – DOI: 10.1016/j.sfs.2022.100055.

12. Fernandes A.C., Morais C., Franchini B., et al. Clean-label products: Factors affecting liking and acceptability // Appetite. – 2024. – Vol. 201. – Art. 107307. – DOI: 10.1016/j.appet.2024.107307.

13. Baker M.T., Lu P., Parrella J.A., Leggette H.R. Investigating the effect of consumers’ knowledge on their acceptance of functional foods: A systematic review and meta-analysis // Foods. – 2022. – Vol. 11. – No. 8. – Art. 1135. – DOI: 10.3390/foods11081135.

14. Verbeke W. Consumer acceptance of functional foods: socio-demographic, cognitive and attitudinal determinants // Food Quality and Preference. – 2005. – Vol. 16. – No. 1. – P. 45–57. – DOI: 10.1016/j.foodqual.2004.01.001.

15. Asenova B.K., Tursungaliyeva L.M., Tumenova G.T. Prospects for the application of millet (talkan) in the food industry // Bulletin of Shakarim University. Technical Sciences. – 2024. – No. 3 (15). – P. 224–229. – DOI: 10.53360/2788-7995-2024-3(15)-30.