Қазақстандағы жануар майларының тұрмыстық қолданысы: мәдени және практикалық аспектілері

Мақалада Қазақстанда кең таралған жануар майларын тұрмыстық, тағамдық, халықтық тәжірибе және косметикалық бағытта қолдану ерекшеліктері қарастырылды. Зерттеудің мақсаты – жануар текті майларға қатысты тұтынушылық көзқарастарды, дәстүрлі білімнің сақталуын және олардың табиғи өнім ретіндегі практикалық маңызын бағалау. Ақпараттық база ретінде Қазақстанның әртүрлі аймақтарынан қатысқан 311 респонденттің онлайн-сауалнама нәтижелері пайдаланылды. Сауалнама 18 сұрақтан тұрды және жануар майларын қолдану жиілігін, түрлерін, мақсаттарын, отбасылық дәстүрлерді, халықтық тәжірибені және табиғи өнім ретінде қабылдау деңгейін анықтауға бағытталды. Нәтижелер бойынша құйрық майы мен жылқы майы халық арасында ең танымал әрі жиі қолданылатын жануар майлары екені анықталды. Құйрық майын қолдану үлесі 73,6%, жылқы майын қолдану үлесі 50,2%, ал жануар майларын аспаздық мақсатта қолдану үлесі 71,1% құрады. Сонымен қатар респонденттердің едәуір бөлігі жануар майларын халықтық тәжірибеде қолданатынын көрсетті. Косметикалық мақсатта қолдану деңгейі төмен болғанымен, жануар майларынан дайындалған өнімдерге қатысты қызығушылықтың бар екені байқалды. Алынған нәтижелер жануар майларының дәстүрлі тағам мәдениетіндегі орнын, тұрмыстық тәжірибедегі сақталуын және жергілікті табиғи шикізат ретінде әрі қарай зерттеу қажеттілігін көрсетеді.

1. Б. Шуршитбай, Ш. Батенова, Д. Амантайқызы. Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетіндегі жылқының рөлі // Modern Scientific Technology. 2024. № 6. URL: https://ojs.publisher.agency/index.php/MSC/article/view/3289

2. A.A. Polukhin, V.I. Panarina, S.P. Klimova Quality management in the food market for sustainable development based on industrial and manufacturing engineering in the age of digital economy // International Journal for Quality Research. 2021. Vol. 15, No. 4. P. 1159–1178. https://doi.org/10.24874/IJQR15.04-09

3. C. Mark-Herbert Innovation of a new product category – Functional foods // Technovation. 2004. Vol. 24, No. 9. P. 713–719. https://doi.org/10.1016/S0166-4972(02)00131-1

4. A. Saito. Trends and Characteristics of Marriage in Kazakh and Japan Cultures // Eurasian Journal of Social Sciences and Humanities. – URL: https://jhumansoc-sc.kaznu.kz/index.php/1-eurasian/article/view/19.

5. B.V. Berkov, G.I. Berkova Natural'naja kosmetika i omolazhivajushhie sredstva – put' k prodleniju molodosti. M.: Feniks, 2006.

6. И.С. Ромашко, У.Р. Драчук, И.М. Басараб Использование бараньего жира в производстве косметических средств // Науковий вісник ЛНУВМБТ імені С. З. Ґжицького. 2017. Т. 19. № 75. https://doi.org/10.15421/nvlvet7528

7. P. Biswas, C. Datta, P. Rathi, A. Bhattacharjee Fatty acids and their lipid mediators in the induction of cellular apoptosis in cancer cells // Prostaglandins & Other Lipid Mediators. 2022. Vol. Article 106637. https://doi.org/10.1016/j.prostag-landins.2022.106637.

8. M.G. DeNavarre Oils and fats, the historical cosmetics // J. Amer. Oil Chem. Soci. 1978. Vol. 55, No. 4. P. 435–437. https://doi.org/10.1007/BF0291190

9. P. Saiki, Y. Kawano, L.J.L.D. van Griensven, K. Miyazaki. Anti-inflammatory effect of Agaricus brasiliensis partly due to its linoleic acid content // Food Funct. 2017. Vol. 8. P. 4150–4158. https://doi.org/10.1039/C7FO01172E

10. H.J. Kim, D. Kim, N.Y. Kim, J.S. Kim, A.Jang Anti-wrinkle and anti-inflammatory effects of combined topical horse oil and dietary enzyme hydrolysates from horse bone // Process Biochem. 2020. Vol. 90. P. 257–267. https://doi.org/10.1016/j.procbio.2019.11.010

11. F.V. Pertsevyi, N.V. Kamsulina, M.B. Kolesnikova, M.O. Yancheva, P.V. Hurskyi, L.M. Tishchenko. Tekhnolohiia produktsii kharchovykh vyrobnytstv. Kharkiv: KhDUKhT, 2006. 318 p.

12. Ad hoc Group on Carcass Disposal. OIE. Paris, 2002. 6–9 November. URL: www.oie.int/doc/ged/D1110.pdf

13. Қаздың түрлері және оның емдік қасиеті. URL: https://bilimger.kz/46010

14. World Intellectual Property Organization International Bureau. International Publication Number WO 2020/188305 A1. 24 September 2020. URL: https://patentimages.storage.googleapis.com/2d/28/09/0dc5a9ad5c33fa/WO2020188305A1.pdf

15. Lautenschlager H. Fats and oils in cosmetics Mother Nature versus petrochemicals // International Journal of Cosmetic Science. 2008. Volume (Issue).

16. Helgi Library. URL: https://www.helgilibrary.com/indicators/animal-fat-consumption-per-capita/kazakhstan/

17. Ұлттық статистика бюросы Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі. URL: https://stat.gov.kz/upload/iblock/40d/mw46ob0q5ogqtainp42mxxhizo010f9r/%D0%92-03-01-%D0%9C%20(11%202025)%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7.pdf