Батыс және шығыс Қазақстан нарықтарында ет өнімдерінің тағамдық құндылығына салыстырмалы сипаттама

Мақалада Қазақстанның екі өңірі Батыс Қазақстан (Атырау облысы) және Шығыс Қазақстан (Рудный Алтай аумағы) нарықтарында сатылатын сиыр, қой және жылқы етінің тағамдық құндылығына салыстырмалы бағалау жүргізілген. Аймақтар арасындағы елеулі айырмашылықтар анықталды: Батыс Қазақстандағы ет ақуыз, кальций, фосфор және темір мөлшерінің жоғары болуымен сипатталады, ал Шығыс аймақтағы етте бұлшықет ішіндегі май, мырыш, марганец және Е дәрумені мөлшері жоғары болды. Ақуыз мөлшері бойынша ең жоғары көрсеткіш (24,21±0,21 %) Батыс Қазақстан сиыр етінде анықталды. Майдың ең жоғары мөлшері (4,91±0,09 %) Шығыс Қазақстан қой етінде тіркелді. Зерттелген ет түрлерінің ішінде ең жоғары энергетикалық құндылық (132,1−133,4 ккал/100 г) сиыр етінде байқалды. Батыс өңір үлгілерінде кальций мөлшері жылқы етінде 22,4±0,7 мг/100 г-ға, фосфор сиыр етінде 130,6±3,9 мг/100 г-ға, ал темір мөлшері сиыр етінде 2,55±0,08 мг/100 г-ға дейін жетті. Шығыс өңірде мырыштың (жылқы етінде 3,13±0,09 мг/100 г дейін) және марганецтің (сиыр және жылқы етінде 0,110±0,003 мг/100 г дейін) жоғары концентрациялары анықталды. Сондай-ақ Шығыс Қазақстанның жылқы етінде α-токоферолдың жоғары мөлшері (0,765±0,023 мг/100 г), ал Батыс Қазақстанның қой етінде В3 дәруменінің жоғары деңгейі (11,040±0,331 мг/100 г) тіркелді. Алынған мәліметтер аймақтық табиғи және геохимиялық жағдайлардың ет өнімдерінің тағамдық профилін қалыптастыруға елеулі әсер ететінін көрсетеді және ақуыз, макрожәне микроэлементтер мен дәрумендерге деген қажеттілікті қанағаттандыру үшін сиыр еті, қой еті және жылқы етін күнделікті рационға қосуды ұсынуға мүмкіндік береді. Нәтижелерді рационалды және профилактикалық тамақтану бойынша өңірлік бейімделген ұсынымдар әзірлеуде, сондай-ақ азық-түлік сапасы мен қауіпсіздігін бақылау жүйесінде қолдануға болады.

1. Overview of food security and nutrition in Kazakhstan. Progress towards the 2030 Sustainable Development Goals. Nur-Sultan: FAO, 2021.

2. C.H.S. Ruxton, S. Gordon. Animal board invited review: The contribution of red meat to adult nutrition and health beyond protein // Animal. №. 3 (2024): Т. 18. С. 101103.

3. R. Hurrell, I. Egli Iron bioavailability and dietary reference values // American Journal of Clinical Nutrition. №. 5 (2010): Т. 91. – С. 1461S-1467S.

4. G. Lombardi-Boccia, B. Martinez-Dominguez, A. Aguzzi Total heme and non-heme iron in meat and meat products // Food Chemistry. №. 2 (2002): Т. 78. – С. 161-165.

5. J.M. Lorenzo, M. Pateiro, D. Franco, R. Domínguez, J.C. Silva Barros, P.E.S. Munekata Carcass characteristics, meat quality and nutritional value of horsemeat: a review // Meat Science. №. 4 (2014): Т. 96. – С. 1478-1488.

6. J.D. Wood, Meat composition and nutritional value. In Lawrie's meat science. Woodhead Publishing: 2017. 635-659 сс.

7. C.A. Daley, A. Abbott, P.S. Doyle, G.A. Nader, S. Larson. A review of fatty acid profiles and antioxidant content in grass-fed and grain-fed beef // Nutrition Journal. (2010): – Т. 9.

8. J.S. Ribeiro, M.J. Santos, L.K.R. Silva, et al. Oxidative stability and antioxidant content of meat from pasture-fed animals: a review // Food Res Int. (2021): Т. 143. – 110287.

9. A. Kabata-Pendias Trace Elements in Soils and Plants. Boca Raton: CRC Press, 2011. – 534 с.

10. С.Ж. Рахимгалиева. Плодородие почв Западно Казахстанской области // Плодородие. – №. 1 (2010): С. 37-38.

11. M. Dyussembayeva, A. Tashekova, Y. Shakenov, V. Kolbin, N. Nurgaisinova, A. Mamyrbayeva. Distribution characteristics and assessment of the content of heavy metals in small rivers of the Ulba river basin in the mining regions of East Kazakhstan // RSC Advances. №. 14 (2025): Т. 15. – С. 11034-11044.

12. О.Г. Ерохина, К.М. Пачикин, Р.М. Насыров. Трансформация почв юго-востока Казахстана в результате антропогенного воздействия // Почвоведение и Агрохимия. (2008): – С. 34-46.

13. К.М. Пачикин, О.Г. Ерохина, М.Д. Кусаинова, Г.К. Адамин, Р.С. Лукбанова. Сонгулов Е.Е. Почвы и почвенный покров предгорных равнин Жетысуского хребта // Почвоведение и Агрохимия. (2016): – С. 5-23.

14. E. Pogorzelska-Nowicka, A.G. Atanasov, J. Horbańczuk, A. Wierzbicka. Bioactive compounds in functional meat products // Molecules. №. 2 (2018): – Т. 23. – 307с.

15. V. Brisson, C.L. Girard, J.A. Metcalf, D.S. Castagnino, J. Dijkstra, J.L. Ellis, Meta-analysis of apparent ruminal synthesis and postruminal flow of B vitamins in dairy cows // Journal of Dairy Science. (2022): – Т. 105. – С. 7399-7415.

16. J. Harmeyer, U. Kollenkirchen, Thiamin and Niacin in Ruminant Nutrition // Nutrition research reviews. (1989): – Т. 2. – С. 201-225.

17. N. Kato, Y. Yang, C. Bumrungkit, T. Kumrungsee. Does Vitamin B6 Act as an Exercise Mimetic in Skeletal Muscle? // Int J Mol Sci. (2024) – Т.15. – 25(18):9962.