Өсімдіктер және жануар текті өнімдердегі табиғи қосылыстар

Жануар және өсімдік тектес табиғи қосылыстар адам денсаулығын сақтауда және аурулардың алдын алуда маңызды рөл атқарады. Түйе сүті мен шырғанақ Hippophae rhamnoides дәстүрлі тағам өнімдері және емдік қасиеттері бар бірегей құрамға ие дәрілік заттар болып табылады. Ғылыми зерттеудің мақсаты, негізгі бағыттары мен идеялары. Бұл жұмыстың мақсаты Нұра ауылы (Іле ауданы) бактериандары мен дромедарларының түйе сүтіндегі табиғи қосылыстарды кешенді зерттеу, сондай-ақ Алматы облысының Нарынқол ауылында (Райымбек ауданы) өсетін ірі жемісті және десертті шырғанақ сорттарының биохимиялық құрамына салыстырмалы талдау жасау болды. Жұмыстың ғылыми және практикалық маңыздылығының қысқаша сипаттамасы. Ғылыми жаңалық түйе сүтінің (ақуыздар, майлар, лактоза, ақуыз фракциялары, аминқышқылдары) және шырғанақтың (витаминдер, антиоксиданттар, флавоноидтар, каротиноидтар, органикалық қышқылдар, қанттар, серотонин) табиғи қосылыстары туралы түрлік және сорттық ерекшеліктерін ескере отырып, жаңа мәліметтер алу болып табылады. Сүттің химиялық құрамына, ақуыз фракцияларына, аминқышқылдарына талдау жүргізілді. Шырғанақта витаминдер, антиоксиданттар, флавоноидтар, каротиноидтар, органикалық қышқылдар, қанттар, серотонин анықталды. Зерттеу жұмысының негізгі нәтижелері мен талдауы, қорытындылары. Түйе сүтінде негізгі табиғи қосылыстар анықталды: ақуыздар (3,4-5,2%), майлар (5,8-7,3%), лактоза (4,6-5,0%). Электрофорез әдісімен казеин фракциялары (αs, β, χ, γ) және сарысу ақуыздары (иммуноглобулиндер, сарысу альбумині, αлактальбумин, лактоферрин, лизоцим) анықталды. Аминқышқылдық талдау алмастырылмайтын аминқышқылдарының жоғары мөлшерін көрсетті (38,56-39,41 г/100 г ақуыз). Шырғанақта С дәруменінің (297 мг/100 г дейін), Е дәруменінің (6,9-8,3 мг/100 г), А дәруменінің (каротиноидтар түрінде 55,3 мг/100 г дейін); флавоноидтардың (265-346 мг/100 г); фенолдық қосылыстардың (600-795 мг/100 г); каротиноидтардың (20,055,3 мг/100 г); органикалық қышқылдардың (1,5-3,2%); қанттардың (9,6-15,0%); серотониннің (0,8-1,2 мг/100 г) жоғары мөлшері анықталды. Ірі жемісті шырғанықта (каротиноидтардың, қанттардың жоғары мөлшері) және десертті түрінде (С дәруменінің жоғары мөлшері, теңдестірілген қант-қышқыл индексі) сорттары арасындағы айырмашылықтар анықталды. Жүргізілген зерттеудің құндылығы. Алғаш рет түйе сүті мен теңіз шырғанағының табиғи қосылыстарына олардың жинақталуының түрлік және сорттық ерекшеліктерін анықтай отырып, егжей-тегжейлі талдау жүргізілді. Жұмыс нәтижелерінің практикалық маңызы. Нәтижелерді функционалды тағам өнімдері мен биологиялық белсенді қоспаларды әзірлеу кезінде қолдануға болады.

1. К.А. Кудабаев, Состав и свойства верблюжьего молока. //Молочная промышленность, no. 3 (2015): 45-48.

2. С.Г. Херасков, Верблюжье молоко и его переработка. Алма-Ата: Кайнар, 1969.

3. С.М. Терентьев, Молочная продуктивность верблюдиц. //Вестник сельскохозяйственной науки, no. 8 (1965): 32-36.

4. А.П. Бестужев, Химический состав молока верблюдиц. //Труды Казахского НИИ животноводства 12 (1968): 78-85.

5. А. Баймуханов, Современное состояние верблюдоводства в Казахстане. //Аграрная наука, no. 5 (2018): 23-27.

6. B.Singh, and K. Peter. "Indian Sea Buckthorn." In New Age Herbals, 29-54. New Delhi: Springer, 2018.

7. О.В. Тринеева, Комплексное исследование содержания и специфического профиля биологически активных веществ плодов облепихи крушиновидной. Воронеж: Издательский дом ВГУ, 2016.

8. T.Z. Moskalets, A.H. Vovkohon, N.P. Pelekhatа, O.B. Ovezmyradova, and V.M. Pelekhatyi. "Sea buckthorn: new promising varieties and using their berries for the manufacture of functional products." Ukrainian Journal of Ecology 11, no. 2 (2021): 137143. https://doi.org/10.15421/2021_90

9. СТ РК 978-2001 «Экстракты из растительного сырья. Технические условия». Астана: Комитет по стандартизации, метрологии и сертификации Республики Казахстан, 2001.

10. М.А. Рудая, О.В. Тринеева, А.А. Гудкова, А.И. Сливкин and И.А. Даньшина. Изучение диагностических признаков плодов облепихи различных сортов. //Фармация 66, no. 7 (2017): 11-15.

11. О.В. Тринеева, А.А. Гудкова, and М.А. Рудая. Применение люминесцентной микроскопии в анализе анатомо-диагностических признаков плодов облепихи крушиновидной. //Разработка и регистрация лекарственных средств 9, no. 1 (2020): 23-28.

12. T. Vdovina, O. Lagus, A. Vinokurov, Z. Aimenova, and A. Sumbembayev. Assessment of Biochemical Composition of Fruits of Hippophae rhamnoides (Elaeagnaceae juss.), Viburnum opulus (Viburnaceae raf.) and Lonicera caerulea subsp. altaica (Caprifoliaceae juss.). Metabolites 15, no. 4 (2025): 256. https://doi.org/10.3390/metabo15040256

13. I. Sandu, A. Macari, N. Netreba, O. Boeştean, E. Sandulachi, and I. Dianu. Prospects for using sea buckthorn berries for healthy food production. In EuroAliment, 10th ed., 69. Galaţi: Galaţi University Press, 2021.

14. Л.П. Нилова, and С.М. Малютенкова. Антиоксидантные комплексы облепихи крушиновидной (Hippophae rhamnoides L.) Северо-запада России. //Вестник Воронежского государственного университета инженерных технологий, (2021). https://doi.org/10.20914/2310-1202-2021-2

15. О.В. Тринеева, Н.С. Шикунова, А.А. Мальцева, and А.И. Сливкин. Исследование микроскопических признаков высушенных плодов облепихи крушиновидной. //Вестник Воронежского государственного университета. Серия: Химия. Биология. Фармация, no. 4 (2014): 135-139.

16. О.В. Тринеева, А.И. Сливкин, and И.А. Самылина. Исследования по разработке проектов фармакопейных статей на плоды и масло облепихи крушиновидной. //Вестник Воронежского государственного университета. Серия: Химия. Биология. Фармация, no. 3 (2016): 126-133.

17. А.С. Никитина, Л.А. Логвиненко, Н.В. Никитина, and С.А. Нигарян. Морфометрическое и гистохимическое исследование травы мелиссы лекарственной из коллекции никитского ботанического сада. //Фармация и фармакология 6, no. 6 (2018): 504-534.

18. O.A. Alhaj, and H.A. Al-Kanhal. Compositional, technological and nutritional aspects of dromedary camel milk. International Dairy Journal 20, no. 12 (2010): 811-821.

19. G. Konuspayeva, B. Faye, and G. Loiseau. The composition of camel milk: A meta-analysis of the literature data. Journal of Food Composition and Analysis 22, no. 2 (2009): 95-101.

20. E.I. El-Agamy, The challenge of cow milk protein allergy. Small Ruminant Research 68, no. 1-2 (2007): 64-72.

21. ГОСТ 23327-98. Молоко и молочные продукты. Метод измерения массовой доли общего белка. Москва: Госстандарт России, 1998.

22. L. Zhang, J. Song, L. Kong, et al. The strategies and techniques of drug discovery from natural products. Pharmacology & Therapeutics 216 (2020): 107686. https://doi.org/10.1016/j.pharmthera.2020.107686

23. M. Sorokina, and C. Steinbeck. Review on natural products databases: where to find data in 2020. Journal of Cheminformatics 12 (2020): 20. https://doi.org/10.1186/s13321-020-00424-9